ՆԻԿՈՂՈՍ ԹԱՀՄԻԶՅԱՆ
Պրոֆ.

Աշխարհի հնագույն ձեռագրատներից մեկում՝ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում, պահվում է 5-18-րդ դարերի ընթացքում ստեղծված և ժամանակի քայքայիչ ազդեցությունից, բնական բազմապիսի արհավիրքներից, այլև անհամար պատերազմներից, կիսավայրենի ցեղերի աշխարհավեր արշավանքներից, կողոպուտներից, գերեվարություններից ու կորստից փրկված հայկական ձեռագրերի ամենահարուստ հավաքածուն՝ շուրջ 11000 գրչագիր ամբողջական մատյաններ և ավելի քան 2000 պատառիկներ։

Դրանք ընդգրկում են հայ ու միջնադարյան գիտության ու մշակույթի գրեթե բոլոր բնագավառները, այդ թվում նաև երաժշտարվեստը։ Երաժշտարվեստին վերաբերող նյութերը բազմազան են։ Բացի երաժշտա-ծիսական խազագրված հարյուրավոր ձեռագրերից ու աշխարհիկ երգեր ամփոփող տաղարաններից, երաժշտության մասին արժեքավոր տվյալներ են պարունակում պատմագրական, քերականական, փիլիսոփայական և այլ բովանդակության մատյաններ, ժողովածուներ, որոնցում հանդիպում են երաժշտական գեղագիտության, տեսության, շարականների հեղինակների որոշմանն ու խազագրերի դասակարգմանը նվիրված առանձին հոդվածներ, նկարազարդված գրչագրեր, ուր պատկերված են այլազան նվագարաններ ու համապատասխան կատարող երաժիշտներ։

Այդ նյութերի մի մասը որոշակի լույս է սփռում նույնիսկ հայ երաժշտարվեստի նախագրային բազմադարյան շրջանի վրա՝ էապես լրացնելով նրա վերաբերյալ մեր գիտանքի մյուս աղբյուրների՝ լեզվաբանության, հնագիտության, ազգագրության և բանավոր ավանդության տվյալները։

Վաղ անցյալում տոհմային, համայնական կարգերով ղեկավարվող հայկական ցեղերի կյանքում գոյություն են ունեցել ռազմական արշավների, որսորդության, խաշնարածության, հողագործության, զանազան ծեսերի ու հնագույն հավատալիքների հետ կապված նախնական երգեր։ Հատկապես վերջիններիս մասին մեզ մոտավոր գաղափար են տալիս հայկական «Հմայիլ» և «Ուրբաթագիրք» կոչվող ձեռագրերում վերապրուկների ձևով հարատևած այն տարրերը, որոնք հանդիսանում են ոգեպաշտության և այլ հեռավոր շրջաններում ստեղծված և կարճ ու կրկնված խոսքերից բաղկացած դյութական բանաձևերի փոփոխված նմուշները։

Մեր հին մատենագիրների աշխատություններում պահպանված առասպելական զրույցների ու երգերի թեկուզ լոկ գրական անգնահատելի բեկորները մեզ տեղափոխում են հետուրարտական ժամանակները։ Այն պատմաշրջանը, երբ ծագում է հայոց երաժշտա-բանաստեղծական հնագույն ձևերից մեկը՝ ասմունքելով ու մեջընդմեջ երգելով պատմված յուրատեսակ պոեմը, որն իր զարգացման մեջ առատորեն նյութեր է քաղում հայերի սկզբնական պատմությանը և ավելի շատ՝ սկզբնական կրոնին (դիցաբանությանը) վերաբերող զրույցներից ու առասպելներից։ Դրանցից հինգը՝ Հայկի և Բելի, Արամի, Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի, Վահագն Վիշապաքաղի և Տորք Անգեղի մասին առասպելները, մեջբերում կամ վերապատմում է Մովսես Խորենացին (5-րդ դ.)՝ դրանք անվանելով մերթ« զրույց», մերթ «երգ» ու «առասպել» և մերթ էլ «գուսանական»։

Ավելի շատ են այն նյութերը, որոնք վերաբերում են հելլենիզմի շրջանի հայ երաժշտարվեստին, երբ Հայաստանը մ. թ. ա. 2-րդ դարի սկզբներից թևակոխում է ինքնուրույն պետականության ուղին, և երբ տնտեսության ու մշակույթի նշանակալի առաջընթացի պայմաններում բարգավաճում են գեղջուկ-ժողովրդական երաժշտությունը, գործիքային նվագը, վիպասանների և գուսանների ժողովրդական մասնագիտացված արվեստը և հեթանոս տաճարներին ու հելլենիստական թատրոններին կապված երգ-երաժշտությունը։

Մասնավորապես զարգանում են «վեպ», «վիպասանք», «երգք վիպասանաց» և «թուելեացն երգք» կոչված վիպերգերը, որոնցից՝ Սանատրուկի, Երվանդի, Արտաշես Ա-ի, Արտավազդ Ա-ի, Տիգրան Բ-ի, Արտավազդ Բ-ի և այլոց վերաբերողները դարձյալ վերապատմում է Խորենացին՝ տեղ-տեղ ակնարկելով, որ սրանք ևս կատարել են գուսանները, հնագույն անտարանջատ արվեստի բոլոր միջոցներով՝ ասմունքելով ու մեջընդմեջ երգելով, պարի, դիմաշարժության և լարային կսմիթավոր «փանդիռ» կոչվող գործիքի նվագակցությամբ։

Ինչպես Խորենացու, այնպես էլ մյուս հին մատենագիրների՝ Փավստոս Բուզանդի, Եղիշեի և այլոց երկերում բացի փանդիռից, հիշատակվում են հեթանոս Հայաստանում օգտագործված ուրիշ նվագարաններ նույնպես՝ քնարը, սրինգը, փողը, որսի եղջերափողն ու ռազմական պղնձե փողերը, զանազան թմբուկներ և այլն։ Պետք է նշել նաև, որ Մատենադարանի ժողովածու տիպի ձեռագրերում հանդիպում են հայ և առհասարակ հնագույն միաձայնային երաժշտության ձայնեղանակներին (չափանմուշ եղանակների), նրանց ծագման, բնության ու ներգործության հարցերին նվիրված մի շարք ուշագրավ նյութեր, որոնք, սկզբնապես առաջացած լինելով տարրապաշտության (կամ բնապաշտության), երկնային լուսատուների ու կենդանիների պաշտամունքի հեռավոր ժամանակներում, որպես տեսական դրույթներ կամ գեղագիտական ասույթներ ձևավորվել են հելլենիստական Հայաստանում։

Այս ամենով հանդերձ՝ Մատենադարանի ձեռագրական հարստությունների մեծագույն մասը ներկայացնում է հայոց հոգևոր մշակույթի քրիստոնեական-ավատատիրական շրջանը։ Ուստի՝ երաժշտությանը վերաբերող տվյալները ներկայացնում են հայ երաժշտարվեստի պատմական զարգացման այն փուլը, որն սահմանազատվում է 4-5-րդ դարերից 17-18-րդ դարերով։ Համապատասխան նյութերն ընդգրկում են հայ երաժշտարվեստի երկու գլխավոր ճյուղերն էլ՝ աշխարհիկ ու հոգևոր-եկեղեցական, թեև ոչ հավասարապես առանձին տեղ են բռնում Մատենադարանի ձեռագրերում անցյալի հայ դասական երաժշտության՝ հոգևոր մասնագիտացված երգարվեստին վերաբերող տվայները։

Հայաստանում վաղ ավատատիրական հարաբերությունների կազմավորման շրջանում ձևավորվում է հայկական քրիստոնեական եկեղեցին (301-302 թթ.), որն իր վերահսկողության տակ է առնում հայոց մշակութային, այդ թվում և երաժշտական կյանքը։ Նա պայքարի է դուրս գալիս հեթանոսական կենսազգացողությունն արտացոլող ու բանավոր կերպով զարգացող գեղջկական ու գուսանական երգերի դեմ ևս՝ դրանց հակադրելով եկեղեցական, սկզբնապես ճգնավորական երաժշտությունը, իսկ գրերի գյուտից հետո (405 թ.)՝ նաև հայոց նորաստեղծ ու իր լեզվա-ոճական կողմով աշխարհիկ երգ-երաժշտության վրա գիտակցաբար հիմնված հոգևոր երգը։ Այդ պայքարի արդյունքն այն էր, որ դարերի ընթացքում դանդաղորեն փոխվում են ինչպես շինականների, այնպես էլ գուսանների բարոյագիտական ըմբռնումները, որը, ի վերջո, իր արտահայտությունն է գտնում թե՛ գեղջկական և թե՛ գուսանական երգերում։ Անկախ դրանից՝ Հայաստանում ավատատիրության ողջ շրջանում շարունակում են ծաղկել աշխարհիկ երգ-երաժշտության ճյուղերը։

Հայ շինականների երաժշտա-բանաստեղծական փորձը դեռևս վաղ միջնադարում այնքան է հարստանում, որ մեր հին մատենագիրների հատուկ ուշադրությունն է գրավում «ռամիկների»՝ տարբեր առիթներով, նույնիսկ հանպատրաստից հորինելու, մասնավորապես «շեր» և «սռիչ» կոչվող երգիծական և այլ երգեր ստեղծելու կարողությունը։

Լուրջ տեղաշարժեր են կատարվում վիպերգության բնագավառում ևս։ Ստեղծվում և բյուրեղանում են «Պարսից պատերազմ» անվամբ հայտնի ազգային մեծ վեպը և սրան հարող, ավելի տեղայնացված «Տարոնի պատերազմ»-ը։ Այս հերոսապատումներում, որոնցից օգտվել են մեր պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բուզանդն ու Մովսես Խորենացին (5-րդ դ.), նաև Սեբեոսը (7-րդ դ.), գեղարվեստորեն վերարտադրվում են հայ-պարսկական պատերազմները և հատկապես գովերգվում Մամիկոնյան տան քաջարի զորավարների սխրանքները։

Քիչ ավելի ուշ՝ վաղ ավատատիրության պատմաշրջանի վերջում, հայ վիպերգությունը, ի մի բերելով գաղափարական ու գեղարվեստական իր բոլոր ուժերը, ծնում է «Սասնա ծռեր» մեծ դյուցազներգությունը, ուր իրենց հիացումն ու ընդհանրացումն են գտնում անցյալում ձեռք բերված լավագույն նվաճումները։ Մեծապես ծաղկում է գուսանական արվեստը, որի մեջ կազմավորվում են զարդոլորումներով ճոխացված համերգային ձևերը։

Երաժշտական հարուստ փորձի ու կենդանի ավանդույթների այս պայմաններում ծագում ու զարգանում է հայոց հոգևոր երգարվեստը, որը, 4-րդ դարի սկզբից ապրելով նախնական խմորման հարյուրամյա մի շրջան, գրերի գյուտի շնորհիվ միանգամից բարձրանում է հայոց մասնագիտացված երգ-երաժշտության աստիճանի։ Եվ հակառակ ստեղծագործական կյանքը ժամանակ առ ժամանակ մթագնող ներքին ու արտաքին բազմապիսի դժվարությունների՝ հոգևոր երգարվեստն անցնելով վերընթաց զարգացման հազարամյա բովով՝ ազգային և համամարդկային մշակութային գանձարանը հարստացնում է մի ամբողջ շարք կոթողային գործերով։
 

«Ծնունդ» սրնգահար հովիվ Ձեռ. 5512, էջ 2բ

Հայկական և, մասնավորապես, Մատենադարանի ձեռագրերը վկայում են, որ երբ թարգմանվում են Աստվածաշունչն ու պաշտամունքային այլ բնագրեր, առաջին հերթին՝ Պատարագամատույցը, ծեսն ու արարողությունը հայանում և շուտով ճոխանում են։ Աստվածաշնչյան սաղմոսների հիման վրա գոյանում է հայկական հնագույն Ժամագիրքը։ Միաժամանակ ծագում է հայոց հոգևոր ինքնուրույն երգը։ Արգասավոր ջանքեր են ի գործ դրվում՝ մասնագիտացված նորաստեղծ երգարվեստը ազգային ձևերի մեջ զարգացնելու, նրա ճարտարակերտական - գեղարվեստական մակարդակն ասորականի և բյուզանդականի աստիճանին բարձրացնելու ուղղությամբ։ Բանիմաց կերպով օգտվում են ոչ միայն սեփական ժողովրդի աշխարհիկ ստեղծագործություններից՝ գեղջուկ և գուսանական երգ-երաժշտության գանձերից, այլ նաև, վերջինիս միջնորդությամբ, արևելյան արվեստի նվաճումներից։

Մատենադարանում պահվող ավելի քան 200 գրչագիր պատարագամատույցները, շուրջ 300 ժամագրքերն ու 350 շարակնոցները գաղափար են տալիս այդ աշխատանքի գերազանց արդյունքների, հայ հոգևոր երգարվեստի պատմական զարգացման ընթացքի և այն իրագործած տաղանդավոր երաժիշտ-բանաստեղծներից շատերի վաստակի մասին։
Նախ մեր առջև հառնում են հայկական գրավոր մշակույթի երկու մեծ հիմնադիրները՝ Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը, որոնք նաև հայոց մասնագիտացված երգարվեստի անդրանիկ հեղինակներն են, ինչպես նաև նրա տեսական սկզբունքների մշակողները։ Տեսության բնագավառում նրանց կատարած կարևորագույն գործը հայ երաժշտության ձայնեղանակների վերակարգավորումն է։

Շարակնոց, Դրազարկ, 1328 թ., ձեռ. 1512-78ա

Ձայնեղանակները եղանակի տեսակներ են եղել, որոնք կազմել են ողջ հնչող երաժշտության հիմքը։ Չափանմուշ մեղեդիներ, որոնցից յուրաքանչյուրը, տարբերակվելով, կարող էր զուգորդվել գրական տարբեր խոսքերի հետ։ Նախագրային շրջանում հայ երաժշտության մեջ տարբերվել են չորս հիմնական ձայնեղանակներ։ Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը կարգավորել են ութ ձայնեղանակներ և երկու ստեղի (բազմաճյուղ) մեղեդիներ՝ դրանք կապելով գլխավորապես հայոց հին Սաղմոսարան-Ժամագրքի ութ կանոնների (յուրահատուկ սաղմոսախմբերի) և աստվածաշնչային օրհնությունների հետ։

Երկուսն էլ եղել են նաև հայկական հոգևոր ինքնուրույն երգի հիմնարկու նահապետները։ Որպես այդպիսիք՝ նրանք իրենց ջանքերն ուղղել են սկզբնապես թեև ոչ ծավալուն, բայց մեծակերտ (մոնումենտալ) ոճի երգի արմատավորմանը Հայաստանում։ Մեսրոպ Մաշտոցը հորինել է ապաշխարության վշտագին-քնարարան շարականները, Սահակ Պարթևը՝ Ավագ շաբաթի հանդիսավոր երգեցողությունները («Խորհուրդ մեծ և սքանչելի»)։Դրանցից շատերը մինչև օրս էլ չեն կորցրել իրենց գեղազգայական ներգործության ուժը։ Շարականներ, որոնց գրական, ընդհանուր առմամբ՝ զղջական բնույթի բնագրերը, զուգորդվելով տարբեր ձայնեղանակների հետ, ձեռք են բերում մերթ խստագույն ճգնավորական և մերթ աղաչական մի երանգ, մերթ զգացումների սրտաբաց զեղման և մերթ հանդիսավոր մի նկարագիր։ Ահա, օրինակ՝ Մաշտոցի գրչին պատկանող ապաշխարության շարականներից մեկը՝ «Մաքսաւորն հառաչանօք»։

Այս երգը բնույթով նույնիսկ կամային-ուժական է։ Նախերգ-կրկներգի ձևով հղացված ոտանավորին, բնականաբար, համապատասխանում է յուրատեսակ երկմասանի երաժշտական մի կառույց։ Երկմասանիությունն ընդգծվում է նրանով, որ ընդհանրապես միայնակ (սոլո) կատարումով հնչող նախերգը, ուր գրական տողի յուրաքանչյուր վանկին հատկացվում է մեծ մասամբ չափական մեկ միավորի արժեքով մեկ հնչյուն, շարադրված է շեշտաչափված ասերգի ոճով։ Մինչդեռ խմբական կրկներգը ելևէջով էլ, կշռույթով էլ ավելի երգային է։ Եվ դա հասկանալի է։ Կրկներգը ներկայացնում է բանաստեղծական կորովի, աղոթող համայնքի միասնական անդրդվելի կամքն արտահայտող մի կերպար, որի կրկնությունը յուրաքանչյուր տան մեջ պահանջել է նրան հատկացնել դյուրավ հիշելի և, միևնույն ժամանակ, ձանձրույթ չպատճառող, գրավիչ մեղեդի։ Ամբողջության մեջ վերցրած՝ շարականը՝ իր մեներգ-խմբերգ հակադրություններով, առինքնում է նաև գունեղ հնչեղությամբ։

Գրերի գյուտից անմիջապես հետո սկսված այս մեծ գործը շարունակելով՝ նշանակալի արդյունքների են հասնում երկու ռահվիրաների ավագ ու կրտսեր աշակերտները։ Դավիթ Քերականն ու Դավիթ Անհաղթը խորացնում են հայոց երաժշտագեղագիտական ու երաժշտատեսական համակարգերի մշակումը։ Ստեփանոս Սյունեցի Առաջինը, Հովհան Մանդակունին, Գյուտ Արահեզացին և Մովսես Խորենացին նոր մակարդակի են բարձրացնում հայ հոգևոր ոճի ինքնուրույն երգը։ Մանավանդ Քերթողահայր Խորենացին, որը վիպաքնարական հզոր շունչ ու ինքնատիպ որակ է հաղորդել ամբողջ հայոց մասնագիտացված երգարվեստին և նրա երկու բաղադրիչներին առանձին վերցրած՝ երաժշտությանն ու բանաստեղծությանը։ Դա պարզ երևում է նրա հեղինակած ծննդյան շարականներից, որոնց մեջ մի շարք վառ, գեղարվեստական հազվագյուտ արժանիքներով ստեղծագործություններ մեծ տպավորություն են թողնում թե իրենց մեղեդիների և թե գրական բնագրերի նաև առանձին կատարում - ընթերցումներով։ Ահա, օրինակ՝ «Խորհուրդ մեծ» շարականը, որի լոկ գրական բաղադրիչն իսկ բանաստեղծական բարձր ապրումի, պատկերավոր խոսքի, տաղաչափական արվեստի ու լեզվական մշակույթի անզուգական նմուշ է.